ΔΝΤ: Πώς πρέπει να αντιδρούν οι κυβερνήσεις όταν εκτινάσσονται οι τιμές των τροφίμων

• 2026-09-30
• Ειδήσεις
• Σύνταξη

Η επισιτιστική ασφάλεια εκατομμυρίων ανθρώπων, ιδίως σε νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, δέχεται εκ νέου πιέσεις από δύο διαφορετικές δυνάμεις, εκτιμά το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) σε άρθρο που φιλοξενείται στην ιστοσελίδα του. Αφενός, η πιθανότητα ενός ισχυρότερου ή ακόμη και «σούπερ» Ελ Νίνιο έχει αναζωπυρώσει τις ανησυχίες για την επισιτιστική ασφάλεια σε ευάλωτες γεωργικές περιοχές. Αφετέρου, η κλιμάκωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να διαταράξει περαιτέρω τον εφοδιασμό με λιπάσματα και ενέργεια, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής για τους αγρότες και ενδεχομένως οδηγώντας σε αύξηση των τιμών των τροφίμων.

Οι πιέσεις από Ελ Νίνιο και πολέμους

Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε ορισμένες από τις πιο ευάλωτες χώρες του κόσμου, το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί μια κρίση τροφίμων, αλλά πότε. Το φαινόμενο «Ελ Νίνιο», το μετεωρολογικό φαινόμενο κατά το οποίο η αύξηση της θερμοκρασίας του Ειρηνικού Ωκεανού μεταβάλλει τα πρότυπα βροχοπτώσεων σε ολόκληρο τον πλανήτη, έχει μελετηθεί διεξοδικά τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1960. Η τελευταία εκδήλωσή του, το 2015-16, επηρέασε την επισιτιστική ασφάλεια περίπου 60 εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Οι απότομες αυξήσεις των τιμών των τροφίμων το 2022, που προκλήθηκαν από τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, ώθησαν περίπου 71 εκατομμύρια ανθρώπους σε κατάσταση φτώχειας παγκοσμίως, μέσα σε διάστημα τριών μηνών. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή νωρίτερα φέτος, οι τιμές ορισμένων λιπασμάτων αυξήθηκαν κατά σχεδόν 50%. Αν και οι τιμές έχουν πλέον ομαλοποιηθεί, η αύξηση συνέπεσε με την περίοδο σποράς σε πολλές χώρες. Επειδή οι αγρότες επιβάρυναν υψηλότερα κόστη παραγωγής, οι επιπτώσεις στις αποδόσεις των καλλιεργειών, στα αγροτικά εισοδήματα και στις τιμές των τροφίμων θα συνεχίσουν να γίνονται αισθητές κατά τη διάρκεια της τρέχουσας συγκομιδής.

Τέσσερα ερωτήματα για τη λήψη αποφάσεων

Μια νέα έκδοση του ΔΝΤ εξετάζει αυτή την πρόκληση και παρέχει πρακτικές οδηγίες για τις κυβερνήσεις που επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν προγράμματα επισιτιστικής βοήθειας. Όταν οι τιμές των τροφίμων εκτοξεύονται, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να θέσουν τέσσερα βασικά ερωτήματα για να καθορίσουν το είδος της βοήθειας: Πρώτον, υπάρχουν διαθέσιμα τρόφιμα; Δεύτερον, το πρόβλημα είναι η οικονομική προσιτότητα; Τρίτον, λειτουργούν σωστά οι αγορές; Τέταρτον, είναι δυνατή η στοχοθέτηση των δικαιούχων; Συνολικά, αυτά τα ερωτήματα παρέχουν μια απλή διαδικασία λήψης αποφάσεων: αξιολόγηση της διαθεσιμότητας, της οικονομικής προσιτότητας, της λειτουργίας της αγοράς και της διοικητικής ικανότητας. Ο συνδυασμός αυτών των κρίσιμων ζητημάτων συχνά παραβλέπεται στην πράξη, ιδίως σε καταστάσεις κρίσης, όταν η ταχύτητα υπερισχύει της επιμέλειας στη χάραξη πολιτικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι κυβερνήσεις καταλήγουν μερικές φορές να εφαρμόζουν δαπανηρά και κακώς στοχευμένα μέτρα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι είναι απαραίτητο.

Γιατί οι επιδοτήσεις τιμών είναι αναποτελεσματικές

Όταν ξεσπά μια κρίση, οι επιδοτήσεις τιμών αποτελούν συχνά την πρώτη αντίδραση. Μπορούν να εφαρμοστούν γρήγορα και απαιτούν περιορισμένη διοικητική ικανότητα στόχευσης, οπότε είναι ελκυστικές όταν η ταχύτητα είναι κρίσιμη. Ωστόσο, αποτελούν επίσης ένα δαπανηρό μέσο, το οποίο συχνά ωφελεί τα πλουσιότερα νοικοκυριά που καταναλώνουν περισσότερο και είναι λιγότερο ευαίσθητα στις τιμές. Το ΔΝΤ συνιστά ότι οι επιδοτήσεις τιμών θα πρέπει ιδανικά να αποφεύγονται και, εάν χρησιμοποιηθούν, να είναι κατ’ εξαίρεση, προσωρινές, διαφανείς και αυστηρά περιορισμένες. Οι χώρες θα πρέπει να επιτρέπουν στις εγχώριες τιμές να αντανακλούν το διεθνές κόστος, προστατεύοντας παράλληλα τα ευάλωτα νοικοκυριά και τις βιώσιμες μικρές επιχειρήσεις με προσωρινά, στοχευμένα και εξατομικευμένα δημοσιονομικά μέτρα.

Η εναλλακτική των κουπονιών τροφίμων

Τα κουπόνια τροφίμων μπορούν να στοχευθούν καλύτερα, υπό την προϋπόθεση ότι οι κυβερνήσεις διαθέτουν επαρκή διοικητική ικανότητα για να εντοπίσουν όσους χρειάζονται τη μεγαλύτερη βοήθεια, χρησιμοποιώντας κοινωνικά μητρώα και ψηφιακή υποδομή πληρωμών. Ωστόσο, οι επιδοτήσεις ή τα κουπόνια θα είναι αναποτελεσματικά εάν δεν υπάρχουν επαρκείς ποσότητες τροφίμων προς αγορά. Διαταραχές στην αγορά προκύπτουν όταν διακόπτονται οι αλυσίδες εφοδιασμού και τα δίκτυα διανομής ή όταν διακόπτεται η παραγωγή τροφίμων. Αυτό μπορεί να συμβεί, μεταξύ άλλων παραγόντων, λόγω συγκρούσεων —όταν μια χώρα δεν μπορεί να εξάγει ή να εισάγει, ή όταν διαταράσσεται η εφοδιαστική αλυσίδα.

Σε πολλές χώρες, η αγορά τροφίμων αντιπροσωπεύει μερικές φορές περισσότερο από το ήμισυ των δαπανών μιας οικογένειας. Το ΔΝΤ διατυπώνει τον προβληματισμό που υπάρχει σε πολλές κυβερνήσεις εάν θα πρέπει να επιδοτήσουν τις τιμές, να διανέμουν τρόφιμα απευθείας ή να παρέχουν κουπόνια για να συμβάλουν στην άμβλυνση των επιπτώσεων. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει σημασία, διότι η επιλογή του λανθασμένου μέσου μπορεί να οδηγήσει σε σπατάλη των σπάνιων πόρων, χωρίς να προστατεύονται οι πιο ευάλωτοι. Τα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν μεγαλύτερο μερίδιο των δαπανών στις χώρες με χαμηλό εισόδημα.

Για τους Έλληνες καταναλωτές, το ζήτημα των τιμών των τροφίμων δεν είναι άγνωστο, καθώς η χώρα έχει βιώσει έντονες πληθωριστικές πιέσεις τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η ανάλυση του ΔΝΤ επικεντρώνεται σε παγκόσμιες τάσεις και σε οικονομίες με διαφορετικά χαρακτηριστικά. Παρόλα αυτά, οι αρχές που περιγράφονται —όπως η αποφυγή γενικών επιδοτήσεων και η στόχευση των ευάλωτων— μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο πλαίσιο και για την ελληνική πολιτική, εφόσον προσαρμοστούν στις τοπικές συνθήκες.

Καθώς οι παγκόσμιες τιμές των τροφίμων παραμένουν ευμετάβλητες, οι κυβερνήσεις καλούνται να ισορροπήσουν μεταξύ άμεσης ανακούφισης και μακροπρόθεσμης δημοσιονομικής βιωσιμότητας. Η εμπειρία του παρελθόντος δείχνει ότι οι βιαστικές αποφάσεις μπορεί να έχουν αντίθετα αποτελέσματα, ενώ η στοχευμένη στήριξη με βάση δεδομένα και διοικητική ικανότητα μπορεί να προστατεύσει αποτελεσματικότερα όσους έχουν πραγματικά ανάγκη.