Η αναγέννηση των χωριών περνάει μέσα από τα καφενεία

• 2026-09-16
• Ειδήσεις
• Σύνταξη

Ένα καινοτόμο πρόγραμμα του Δήμου Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου αναδεικνύει τα παραδοσιακά καφενεία ως κύτταρα κοινωνικής ζωής σε μικρά χωριά που ερημώνουν. Ο δήμος ανακαινίζει παλιά δημοτικά κτίρια – πρώην σχολεία και κοινοτικά γραφεία – τα εξοπλίζει και τα παραχωρεί με συμβολικό μίσθωμα 10 ευρώ τον μήνα, με στόχο να κρατήσει ζωντανές τις τοπικές κοινότητες. Το πρόγραμμα εφαρμόζεται ήδη στα Σαχτούρια, τον Κισσό, τον Αρδακτο και τη Δρίμισκο, ενώ σχεδιάζεται η επέκτασή του σε άλλα τέσσερα χωριά.

Το παράδειγμα του Αρδακτου

Στον Αρδακτο, ένα χωριό σκαρφαλωμένο στα 630 μέτρα, περίπου 40 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο, σήμερα ζουν μόλις 18 άνθρωποι μόνιμα. Στη βενετσιάνικη απογραφή του 1583 ο οικισμός είχε 180 κατοίκους και ήταν γνωστός για την αγροτική παραγωγή του, τη συμμετοχή του σε απελευθερωτικούς αγώνες κατά την τουρκοκρατία και για σημαντικές προσωπικότητες, όπως ο Παντελής Πρεβελάκης. Σήμερα, πέντε άνθρωποι κάθονται στο καφενείο του χωριού μετά το σχόλασμα της εκκλησίας και συζητούν πίνοντας έναν καφέ ή μια ρακή. Το καφενείο ανήκει στον λυράρη Αλέξανδρο Παπαδάκη και λειτουργεί με τη βοήθεια του δήμου.

«Χωριό χωρίς καφενείο είναι φάντασμα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Αλέξανδρος Παπαδάκης, ο οποίος επέλεξε να ζήσει στον Αρδακτο και να μεγαλώσει εκεί τα τρία του παιδιά. Θυμάται το χωριό της δεκαετίας του ’80, όταν λειτουργούσαν τρία καφενεία. «Τότε ήταν διαφορετικά. Το καφενείο είχε καφέ, ρακή, γκαζόζα και τέλος. Δεν ήταν όπως σήμερα που προσφέρουμε επίσης τοπικούς μεζέδες. Κρατήσαμε όμως τον παραδοσιακό χαρακτήρα του», προσθέτει. Περιγράφει την εποχή που τα καφενεία ήταν ταχυδρομεία, παντοπωλεία και ο πυρήνας του χωριού – χώροι όπου δεν πήγαινες μόνο για να πιεις κάτι, αλλά για να μάθεις τα νέα, να συναντήσεις τον διπλανό σου και να αισθανθείς ότι ανήκεις κάπου.

Ο ρόλος του καφενείου στην κοινότητα

Ο Γιώργος Πίττας, στο βιβλίο του «Τα καφενεία της Ελλάδας», έχει καταγράψει δεκάδες καφενεία ύστερα από περιδιάβασή του σε ολόκληρη τη χώρα. Όπως είχε πει, «τα καφενεία και οι ταβέρνες και τα πανηγύρια είναι χώροι όπου η κοινότητα σφυρηλατεί την ενότητά της, δημιουργούνται σχέσεις ανθρώπινες, υπάρχει μια ροή πληροφοριών, συναισθημάτων, αγαθών». Το ελληνικό καφενείο υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από χώρος εστίασης: έφερνε τον κινηματογράφο στο χωριό, με πανί, μηχανή προβολής και καρέκλες, ενώ εκεί έφτασαν για πρώτη φορά το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο. Κάποια καφενεία, όπως το «Πανελλήνιο» στην Άμφισσα, όπου ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γύρισε σκηνές του «Θιάσου», διέθεταν σκηνή και μεταμορφώνονταν σε θέατρο όταν έφτανε περιοδεύων θίασος.

Παρά την ισχυρή θέση του στη συλλογική μνήμη, σήμερα τα μικρά καφενεία των απομακρυσμένων χωριών δυσκολεύονται να επιβιώσουν ως επιχειρήσεις. Ο μικρός τζίρος, οι φορολογικές υποχρεώσεις και τα υψηλά κόστη καθιστούν δυσανάλογα δύσκολη τη λειτουργία ενός μαγαζιού που εξυπηρετεί μερικές δεκάδες ανθρώπους. Σε κάποια χωριά, ωστόσο, το καφενείο βρίσκει τρόπο να παραμένει ζωντανό. «Υπάρχει μεγάλη ανταπόκριση, όχι μόνο από τους ντόπιους αλλά και από τους κατοίκους των γύρω χωριών, και βέβαια από τουρίστες. Και η βοήθεια του δημάρχου είναι πολύ σημαντική», λέει ο Αλέξανδρος Παπαδάκης. Ο ίδιος, ως λυράρης, διοργανώνει κατά καιρούς γλέντια με λύρα στο καφενείο, γεμίζοντας τον χώρο με φωνές, μουσική και παρέες.

Το πρόγραμμα του δήμου

Ο δήμαρχος Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, Γιάννης Ταταράκης, εξηγεί στα «ΝΕΑ» τη φιλοσοφία της πρωτοβουλίας: «Έβλεπα την ανάγκη που υπήρχε. Είναι περιοχές με λίγους μόνιμους κατοίκους και θέλουμε να υπάρχει ένας χώρος όπου μπορούν να συναθροίζονται, να συζητούν και να μην αποξενώνονται. Όταν βλέπεις ένα χωριό με 50 κατοίκους και δεν υπάρχει ένας χώρος, ενώ υπάρχουν ανενεργά κτίρια, παλιά σχολεία ή κοινοτικά γραφεία, τα αναπαλαιώνουμε, τα φτιάχνουμε, αγοράζουμε τον εξοπλισμό και τα δίνουμε με 10 ευρώ τον μήνα, ώστε να γίνουν πόλος κοινωνικής ζωής για το χωριό. Βάζουμε τον όρο τον χειμώνα το καφενείο να ανοίγει τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα». Το πρόγραμμα αφορά χωριά με λιγότερους από 200 κατοίκους και ήδη υλοποιείται στα Σαχτούρια, τον Κισσό, τον Αρδακτο και τη Δρίμισκο.

Ο δήμαρχος ανακοίνωσε ότι προετοιμάζεται η επόμενη φάση: «Συνεχίζουμε για να φτιάξουμε άλλα τέσσερα καφενεία με προτεραιότητα σε Γιαννιού, Ασώματο, Πλατανές και Ορνέ». Για τον δήμο, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ανοίξει ένα ακόμη μαγαζί, αλλά να υπάρχει ένας χώρος όπου οι λιγοστοί κάτοικοι θα μπορούν να συναντηθούν, να μιλήσουν και να μην αισθάνονται ότι το χωριό τους έχει «σβήσει». Σε έναν τόπο με 18 ανθρώπους, η διαφορά ανάμεσα στην ερήμωση και τη ζωή μπορεί να είναι τελικά πολύ μικρή: ένα τραπέζι, ένας καφές, μια ρακή και μια πόρτα που μένει ανοιχτή.

Προοπτικές για την ελληνική ύπαιθρο

Η πρωτοβουλία του Δήμου Αγίου Βασιλείου αναδεικνύει μια ευρύτερη τάση: την αξιοποίηση ανενεργών δημοτικών κτιρίων για την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής σε απομακρυσμένες περιοχές. Καθώς η ερήμωση της υπαίθρου αποτελεί διαχρονικό ζήτημα για πολλές περιοχές της Ελλάδας, τέτοιες πρακτικές μπορούν να λειτουργήσουν ως παράδειγμα για άλλους δήμους, συνδυάζοντας την ανάγκη για στέγη και εξοπλισμό με τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και της τοπικής ταυτότητας. Η συνέχιση του προγράμματος σε νέα χωριά θα δείξει αν το μοντέλο μπορεί να επεκταθεί και να προσαρμοστεί σε διαφορετικές τοπικές συνθήκες.