Σάμπρα και Σατίλα 1982: Η σφαγή των αμάχων και η διεθνής φρίκη

• 2026-09-16
• Κόσμος
• Σύνταξη

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1982, στους παλαιστινιακούς προσφυγικούς καταυλισμούς Σάμπρα και Σατίλα, στα νότια της Βηρυτού, άρχισε μία από τις σκοτεινότερες σελίδες του πολέμου στον Λίβανο. Για 43 ώρες, έως τις 18 Σεπτεμβρίου, άμαχοι Παλαιστίνιοι και Λιβανέζοι δολοφονούνταν μέσα στους δύο καταυλισμούς από ένοπλους χριστιανούς φαλαγγίτες των Λιβανικών Δυνάμεων. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο διαφορετικών εκτιμήσεων, αλλά η έκταση της σφαγής δεν αμφισβητήθηκε από κανέναν. Όταν παρατηρητές έφθασαν στην περιοχή το πρωί της 18ης Σεπτεμβρίου, αντίκρισαν ομάδες από πτώματα ανδρών, γυναικών και παιδιών με πολιτικά ρούχα.

Το χρονικό της εισόδου

Λίγες ημέρες νωρίτερα, όλα έδειχναν ότι ένας κύκλος του πολέμου στον Λίβανο έκλεινε. Οι μαχητές της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) είχαν αποχωρήσει από τη Βηρυτό έπειτα από συμφωνία και την ανάπτυξη πολυεθνικής δύναμης στην πόλη. Στις 14 Σεπτεμβρίου, όμως, ο εκλεγμένος πρόεδρος του Λιβάνου και ηγέτης των χριστιανών φαλαγγιτών Μπασίρ Τζεμαγιέλ δολοφονήθηκε σε βομβιστική επίθεση. Την επομένη, ισραηλινά στρατεύματα εισήλθαν στη Δυτική Βηρυτό. Και το απόγευμα της 16ης Σεπτεμβρίου, δυνάμεις των φαλαγγιτών μπήκαν στη Σάμπρα και τη Σατίλα. Οι ισραηλινές δυνάμεις βρίσκονταν περιμετρικά της περιοχής. Η σφαγή συνεχίστηκε μέχρι το πρωί του Σαββάτου 18 Σεπτεμβρίου.

Οι μαρτυρίες και η αποκάλυψη

Όταν οι πρώτοι δημοσιογράφοι και διεθνείς παρατηρητές μπήκαν στους καταυλισμούς, οι εικόνες ήταν τέτοιες ώστε το γεγονός μετατράπηκε σχεδόν αμέσως σε διεθνή κρίση. Ο Fouad Al Bittar, τότε διπλωματικός εκπρόσωπος της ΟΑΠ στην Αθήνα, θυμόταν το 1986 στο «ΒΗΜΑ» τις συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί μετά την αποχώρηση: «Λίγες μόλις ημέρες μετά από την έξοδο των παλαιστινίων μαχητών από τη Βηρυτό και χωρίς να προβάλλουν καμιά δικαιολογία αποχώρησαν οι πολυεθνικές δυνάμεις που μπήκαν στην πόλη για να διασφαλίσουν την ασφάλεια των παλαιστινιακών καταυλισμών. Έτσι δόθηκε η δυνατότητα στον ισραηλινό στρατό να καταλάβει όλα τα στρατηγικής σημασίας σημεία της Βηρυτού ελέγχοντας τη γύρω περιοχή των καταυλισμών Σάμπρα και Σατίλα και ειδικά τις εισόδους των δύο καταυλισμών». Το πρωί της 17ης Σεπτεμβρίου 1982 τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία άρχισαν να μεταδίδουν την είδηση ενός λουτρού αίματος στους παλαιστινιακούς καταυλισμούς της Βηρυτού.

Οι ευθύνες και οι αντιδράσεις

Το κρίσιμο ερώτημα ήταν ποιος έφερε την ευθύνη. Οι άμεσοι δράστες της σφαγής ήταν ένοπλοι των χριστιανικών Λιβανικών Δυνάμεων. Όμως οι καταυλισμοί βρίσκονταν τότε περικυκλωμένοι από τον ισραηλινό στρατό και η είσοδος των φαλαγγιτών είχε γίνει με ισραηλινή έγκριση. Στο κείμενό του, ο Μάριος Πλωρίτης απέρριπτε ως προσχηματικό το δίλημμα για το ποιοι ακριβώς είχαν εκτελέσει τις δολοφονίες: «Από εκεί και πέρα, καταντάει φαιδρός “βυζαντινισμός” […] το ερώτημα: “Ποιοι είναι οι δράστες της σφαγής; Οι Ισραηλινοί ή κάποιοι άλλοι;”». Και απέδιδε στο Ισραήλ ευθύνη για τη δράση των φαλαγγιτών, σημειώνοντας ότι οι ισραηλινές μονάδες βρίσκονταν γύρω από τους καταυλισμούς. Στις 3 Οκτωβρίου 1982, ο Πλωρίτης έγραφε στο «ΒΗΜΑ» για «τις σφαγές των Παλαιστινίων αμάχων και τη βραδυφλεγή διεθνή “φρίκη”», επισημαίνοντας ότι οι άρχοντες των εθνών συγκινήθηκαν μόνο όταν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης έφεραν στο φως τη σφαγή των αθώων. Παράλληλα, στεκόταν στη δύναμη των φωτογραφιών και της τηλεοπτικής εικόνας να μετατρέψουν μια μακρινή πολεμική σύγκρουση σε θέαμα που η διεθνής κοινή γνώμη δεν μπορούσε πλέον να αγνοήσει, διερωτώμενος γιατί η φρίκη εκδηλώθηκε τώρα και όχι νωρίτερα, όταν είχαν σκοτωθεί δεκάδες χιλιάδες γυναικόπαιδα στις 79 μέρες της ισραηλινής εισβολής.

Ο απολογισμός και η κληρονομιά

Οι αναφορές για τον αριθμό των θυμάτων διέφεραν σημαντικά ήδη από τις πρώτες ημέρες. Στο άρθρο του Πλωρίτη καταγράφεται χαρακτηριστικά τεράστια απόκλιση των πληροφοριών, «1.500 ή 5.000» νεκροί. Οι μεταγενέστερες πηγές εξακολουθούν να δίνουν διαφορετικούς αριθμούς. Τα επίσημα αρχεία του ΟΗΕ μιλούν για εκατοντάδες Παλαιστίνιους πρόσφυγες που βρέθηκαν νεκροί, ενώ και η UNRWA αναφέρεται σε «αρκετές εκατοντάδες» Παλαιστίνιους και άλλους αμάχους. Η σφαγή της Σάμπρα και της Σατίλα παραμένει ένα από τα πιο μελανά σημεία της σύγχρονης ιστορίας της Μέσης Ανατολής, με τις ευθύνες να εξακολουθούν να συζητούνται και τη διεθνή κοινότητα να έχει κατηγορηθεί για υποκρισία και καθυστερημένη αντίδραση. Για την Ελλάδα, η υπόθεση είχε ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι εξελίξεις στον Λίβανο απασχόλησαν έντονα τον δημόσιο διάλογο και την εξωτερική πολιτική της χώρας, ενώ η ελληνική κοινή γνώμη παρακολούθησε με συγκίνηση τις εικόνες των αμάχων θυμάτων.